त्रिशूली विपद्: हिमाली पूर्वसूचना प्रणालीका घातक कमजोरी उदाङ्गो
उच्च हिमाली भेगमा पहाडको भित्तो खसेर भोटेकोशी-त्रिशूली नदीमा भीषण बाढी आएको एक महिनापछि, विद्यमान पूर्वसूचना प्रणालीले शृङ्खलाबद्ध हिमाली विपद्हरूको पूर्वआकलन गर्न नसकेको विज्ञहरूले औँल्याएका छन्।
हिमालको एउटा ठूलो भित्तो खसेर भोटेकोशी र त्रिशूली नदी जलाधारमा भीषण लेदोसहितको बाढी निम्तिएको एक महिना बित्दा, यस विपद्ले राष्ट्रिय पूर्वसूचना कार्यविधि र जलवायु अनुकूलन संरचनाका गम्भीर कमजोरीहरू छर्लङ्ग पारेको छ। गत २६ अगस्टमा भएको यस प्रलयकारी विपद्मा नेपाल र चीन गरी ८,००० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु वा बेपत्ता भएको छ भने छ वटा जिल्लाका १३ वटा जलविद्युत् आयोजनाहरू बगाएको छ।
नेपाली टाइम्सको समाचार अनुसार, लाङटाङ लिरुङ हिमशृङ्खला अन्तर्गत साङ्बु री मुनि करिब दुई वर्ग किलोमिटर चट्टानी भित्तो र हिमनदीको हिउँ बिहान ८:३७ बजे खसेपछि विपद् सुरु भएको थियो। ५,१५० मिटरको उचाइबाट करिब १,४०० मिटर तल खस्दा घर्षणजन्य तापका कारण हिउँ र बरफ पग्लिएर तीव्र गतिमा लेदोसहितको भेलमा परिणत भएको थियो। बीबीसी न्यूज नेपालीले जलमौसम तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक सञ्जीव बराललाई उद्धृत गर्दै सुरुवाती पहिरोको उच्च घनत्वकै कारण यो लेदो अधिकतम प्रतिघण्टा १८८ किलोमिटरको गतिमा बगेको उल्लेख गरेको छ।
२२ किलोमिटर तल रहेको रसुवागढी पुग्न उक्त लेदोलाई केवल सात मिनेट लागेको थियो र अनुगमन यन्त्रहरूले प्रतिक्रिया जनाउनुअघि नै यसले सीमावर्ती संरचनाहरू ध्वस्त पारेको थियो। नेपाली टाइम्सका अनुसार स्याफ्रुबेँसीस्थित नदीको जलसतह मापन केन्द्रले बिहान ८:५० बजेबाट विवरण पठाउन छाडेको थियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले बाढीको पुष्टि गर्दै बिहान ९:१५ बजेसम्ममा सतर्कता सूचना जारी गरेको थियो—जसले गर्दा बाढीको मुख्य बहाव गल्छीमा बिहान १०:२८ बजे र देवघाटमा दिउँसो ३:२० बजे पुग्नुअघि तल्लो तटीय क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण पूर्वतयारीको समय मिलेको थियो—तर सर्वसाधारणलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न बाध्यकारी बनाउने कार्यसञ्चालन निर्देशिका (एसओपी) भने सरकारी निकायहरूसँग थिएन।
तल्लो तटीय भेगका नागरिकहरूको ज्यान जोगिनु प्रायः संयोग र अनौपचारिक सूचनामा निर्भर रह्यो। नुवाकोटमा एक विद्यालयका प्रधानाध्यापकले सरकारी उद्धार सूचनाको साटो माथिल्लो भेगका एक बासिन्दाको फोन कलकै भरमा बाढी आइपुग्नुभन्दा जम्मा १० मिनेटअघि ९०० जना विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याएका थिए। वर्ल्ड वेदर एट्रिब्युसनको द्रुत मूल्याङ्कन प्रतिवेदन अनुसार, नदीमा रहेका विद्यमान यन्त्रहरूले तल्लो तटीय क्षेत्रमा मानवीय क्षति कम गर्न मद्दत पुर्याए पनि सुरुवाती चरणमा हिमालको भित्तो खस्ने घटनालाई भने पूर्वसूचना प्रणालीले पत्तै पाउन सकेको थिएन।
नेपाली टाइम्समा विचार लेख्दै जलस्रोतविद् अजय दीक्षित र जलवायु अनुसन्धानकर्ता मोनिरुल मिर्जालगायत विश्लेषकहरूले नेपालको सन् २०२१ को राष्ट्रिय अनुकूलन योजनाले उच्च हिमाली क्षेत्रका विपद् न्यूनीकरणलाई प्रायः हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी (ग्लोफ) मा मात्र केन्द्रित गरेको र पर्माफ्रोस्ट पग्लिँदा तथा हिममण्डल क्षयीकरण हुँदा भित्तो खस्ने जोखिमलाई भने समेट्न नसकेको औँल्याएका छन्।
न्यूयोर्कमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासभालाई सम्बोधन गर्दै प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले यस विपद्लाई जलवायु परिवर्तनको परिणाम र विश्वव्यापी जिम्मेवारीको विषय भनेर व्याख्या गरे। विपद्पछिको सरकारी आवश्यकता आकलन अनुसार पुनर्निर्माणका लागि अघिल्लो वर्षको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को करिब १२ प्रतिशत बराबरको स्रोत आवश्यक पर्ने देखिएको छ, जसमा आधाभन्दा बढी क्षति बीमा नगरिएका सार्वजनिक जलविद्युत् पूर्वाधारहरूमा केन्द्रित छ। यसैबीच नेपाली टाइम्सका अनुसार रसुवा, नुवाकोट र धादिङभर ३०,००० भन्दा बढी विस्थापितहरू अझै अस्थायी शिविरहरूमा बसिरहेका छन् भने हालसम्म फेला परेका १,४५० शवमध्ये ११० जनाको मात्र पहिचान हुन सकेको छ।