भोटेकोशी विपद्ले देखायो नेपालको कमजोर बाढी पूर्वसूचना प्रणाली
भोटेकोशीमा आएको भीषण बाढीका कारण ५० हजार विस्थापित भएका छन्। यसले नेपालको पूर्वसूचना प्रणालीमा रहेका प्राविधिक कमजोरी र सीमापार तथ्याङ्क आदानप्रदानको अभावलाई उजागर गरेको छ।
भोटेकोशी र त्रिशूली नदी जलाधार क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले करिब ५० हजार बासिन्दालाई विस्थापित बनाएको छ। यस घटनाले नेपालको पर्वतीय अनुगमन तथा पूर्वसूचना प्रणालीमा रहेका गम्भीर कमजोरीलाई छर्लङ्ग पारेको छ।
गत भदौ १० (अगस्ट २६) गते आएको बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनका विभिन्न बस्तीहरूमा क्षति पुर्याएको थियो। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA) का कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेतीले नागरिक न्युजसँग कुरा गर्दै माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा भीषण चट्टान र हिमपहिरो खसेर नदी थुनिएपछि एक्कासि फुट्दा यो विनाश निम्तिएको बताए। यसबाट करिब ७,५०० घरधुरी प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन्। डा. उप्रेतीले एसियाभर औसतभन्दा बढी तापक्रम मापन गरिएको एल निनो (El Niño) वर्षमा क्रायोस्फियर (हिमाच्छादित क्षेत्र) मा आएको शृङ्खलाबद्ध अस्थिरतासँग यस बाढीलाई जोडेका छन्।
बाढीको विशाल रूपले पूर्वसूचना प्रणालीलाई नै असफल तुल्याइदियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभागअन्तर्गतको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका जलवैज्ञानिक विनोद पराजुलीले नागरिक न्युजमा प्रकाशित राष्ट्रिय समाचार समिति (रासस) सँगको कुराकानीमा बताए अनुसार रसुवा सीमा नजिकै १०० वर्षको बाढी स्तर मापन गर्न करिब १० मिटर उचाइमा जडान गरिएका सेन्सरहरू नै बगाएको थियो। बेत्रावतीका लागि सतर्कता सन्देश जारी गरिए तापनि पूर्वानुमानकर्ताहरूसँग वास्तविक समयको सिस्मिक ट्र्याकिङ, क्यामेरा फिड र तिब्बतबाट सीमापार जलमापन तथ्याङ्क नभएको पराजुलीले स्पष्ट पारे।
डा. उप्रेतीले नागरिक न्युजलाई यो पनि बताए कि स्थानीय प्रशासनिक निकायबाट रिपोर्ट प्राप्त भएको पाँच मिनेटभित्रै प्राधिकरणले आपत्कालीन एसएमएस पठाएको भए तापनि, जलसतह मापन केन्द्र नै नष्ट भएकाले उर्लिएर आएको पानीको भयानक रूपबारे पूर्वानुमानकर्ताहरूले स्पष्ट जानकारी दिन सकेनन्। फलस्वरूप, पूर्वसूचना पाएका धेरै तल्लो तटीय बासिन्दाहरू अग्लो स्थानमा जानुको सट्टा नजिकैको थोरै सुरक्षित ठाउँमा मात्र सरे।
हिमालय क्षेत्रको पुरानै जोखिम
यो विपद्ले नेपालका उच्च हिमाली भेगमा विगतमा आएका आकस्मिक बाढीहरूको स्मरण गराएको छ। सन् २०२१ जुन (२०७८ असार) मा सिन्धुपाल्चोकमा पहिरोले मेलम्ची नदी थुनिएर हेलम्बु र मेलम्ची बजारमा मच्चाएको वितण्डा, सार्वजनिक पूर्वाधारमा पुगेको क्षति र भित्तेघडीहरू मध्याह्न हुन चार मिनेट बाँकी छँदै रोकिएको घटनाबारे लोकान्तरले समाचार प्रकाशित गरेको थियो।
तापक्रम वृद्धिका कारण यस्ता जोखिमहरू तीव्र रूपमा बढिरहेको हिमनदीविद्हरू बताउँछन्। एक स्थलगत अनुसन्धान अघि नागरिक न्युजसँग कुरा गर्दै लिड्स विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डंकन क्विन्सीले सगरमाथा क्षेत्रको खुम्बु हिमनदीको बरफ अन्यत्रभन्दा किन छिटो पग्लिरहेको छ भन्ने विषयमा आफूले अध्ययन गरिरहेको बताए।
भोटेकोशी क्षेत्रमा अझै खतरा नटरेको भन्दै अधिकारीहरूले सचेत गराएका छन्। जलवैज्ञानिकहरूका अनुसार नदी थुनिएर बनेको एउटा ताल आंशिक रूपमा खुले पनि माथिल्लो भेगमा अर्को ताल अझै कायमै रहेको र त्यो फुट्न सक्ने जोखिम छ। बाढीले तहसनहस पारेका नदी किनारका बस्तीहरू अब बसोबासका लागि सुरक्षित नरहेको चेतावनी दिँदै पराजुलीले माथिल्लो तटीय क्षेत्रको वास्तविक तथ्याङ्क आदानप्रदान गर्न चीनसँग औपचारिक कूटनीतिक सम्झौता गर्न र उच्च जोखिमयुक्त बाढी प्रभावित क्षेत्रका समुदायलाई स्थायी रूपमा स्थानान्तरण गर्न आग्रह गरे।